Chemiczne czyszczenie instalacji wodnej

Rodzaje osadów niszczących układ wodny

Kamień kotłowy, czyli wytrącony z wody węglan wapnia, osadza się tam, gdzie temperatura rośnie. W kotle, w wymienniku płytowym, w rurach tuż za pompą obiegową. Jego twardość sięga skali Mohsa na poziomie trzech, więc nie rozpuści go żaden domowy środek. Warstwa o grubości pięciu milimetrów podnosi opory przepływu o czterdzieści procent, a w skrajnych przypadkach potrafi obniżyć sprawność źródła ciepła o połowę. Przy twardości wody powyżej czternastu stopni niemieckich proces zarastania przyspiesza wyraźnie po pierwszym sezonie grzewczym.

• Rodzaje osadów niszczących układ wodny
• Kiedy konieczne jest czyszczenie chemiczne?
• Etapy profesjonalnego czyszczenia chemicznego
• Dobór preparatu do typu instalacji
• Bezpieczeństwo i konserwacja po zabiegu

Rdza i tlenki metali to druga rodzina zanieczyszczeń. Powstają w miejscach, gdzie woda ma kontakt ze stalą czarną, zardzewiałymi złączkami, starymi zaworami. Produkty korozji mają postać brunatnych, pylistych zawiesin, które z czasem tworzą twarde narośla w kolanach i trójnikach. Uszkadzają uszczelnienia, niszczą uszczelki EPDM, blokują przepływomierze.

Osady biologiczne pojawiają się tam, gdzie woda stagnuje albo ma temperaturę sprzyjającą bakteriom. Biofilm w rurach ciepłej wody użytkowej potrafi być siedliskiem Legionelli. Na ściankach wymiennika w układzie chłodzenia mnożą się glony i sinice. Tego typu zanieczyszczenia nie tylko zapychają instalację, ale też stanowią realne zagrożenie zdrowotne.

Muł i zawiesiny mineralne to mieszanina wszystkiego, co niesie ze sobą woda sieciowa. Piasek, glina, resztki materiałów montażowych, produkty ścierania. Wszystko to osiada w najniższych punktach instalacji, w filtrach siatkowych, w odmulaczach. Pozostawione bez kontroli tworzą warstwy, pod którymi rozwija się korozja wżerowa.

Kiedy konieczne jest czyszczenie chemiczne?

Spadek ciśnienia w instalacji przy identycznym ustawieniu pompy to pierwszy sygnał. Przepływomierz na rozdzielaczu podłogówki pokazuje o połowę mniej litrów na minutę niż rok wcześniej. Kocioł zaczyna dłużej pracować na osiągnięcie zadanej temperatury. Rachunki za gaz albo prąd rosną, choć izolacja budynku się nie zmieniła.

Głośna praca pompy, stuki w rurach, syczenie w grzejnikach, nierównomierne nagrzewanie poszczególnych obiegów. Wszystko to oznacza, że coś blokuje przepływ albo wymusza turbulentny ruch wody przez zwężone przekroje. Korekta ciśnienia w naczyniu wzbiorczym i odpowietrzenie instalacji nie wystarczą, jeśli w rurach siedzi centymetrowa warstwa kamienia.

Wyższe rachunki za ogrzewanie, mimo utrzymania tej samej temperatury pokojowej, to wynik zmniejszonej sprawności wymiany ciepła. Kamień na ściankach rur działa jak izolator. Przy warstwie trzech milimetrów sprawność grzejnika spada o piętnaście procent. W skali roku daje to kilkaset złotych strat na każde sto metrów kwadratowych powierzchni.

Sama korekta parametrów wody, uzdatnianie przez zmiękczacz, filtrowanie mechaniczne, to działania prewencyjne. Gdy osad już powstał, żaden filtr go nie usunie. Konieczne jest wprowadzenie środka chemicznego bezpośrednio do obiegu, który rozpuści nagromadzone złogi i wypłucze je z instalacji. Bez tego etapu nawet najlepsze uzdatnianie wody nie przywróci pierwotnej wydajności.

Osiem sygnałów ostrzegawczych, że instalacja wymaga czyszczenia chemicznego:

• Spadek ciśnienia w instalacji mimo prawidłowego ustawienia pompy
• Wzrost zużycia paliwa lub energii o ponad piętnaście procent rok do roku
• Nierównomierne nagrzewanie grzejników w tej samej pętli
• Stuki, syczenie, odgłosy wrzenia w kotle lub rurach
• Brązowa albo zielonkawa woda z kranu po dłuższym postoju
• Częste odpowietrzanie grzejników i grzechotanie bąbelków powietrza
• Kocioł przechodzi w tryb awaryjny z kodem błędu przegrzania
• Filtry siatkowe zapychają się szybciej niż zwykle

Etapy profesjonalnego czyszczenia chemicznego

Audyt instalacji to punkt wyjścia. Specjalista sprawdza materiał rur, rodzaj źródła ciepła, obecność aluminium lub miedzi w newralgicznych miejscach, stan filtrów. Pobiera próbkę wody, mierzy pH, twardość ogólną, przewodność, zawartość żelaza. Na tej podstawie dobiera preparat, stężenie i czas ekspozycji. Bez tej wiedzy czyszczenie może skończyć się uszkodzeniem uszczelek albo korozją aluminium.

Przygotowanie obiegu z pompą czyszczącą polega na odcięciu instalacji od kotła i podłączeniu przenośnej pompy z własnym zbiornikiem. Roztwór krąży w zamkniętej pętli, nie mieszając się z wodą użytkową ani z wodą w kotle. Pompa musi zapewniać przepływ wystarczający do mechanicznego wymywania rozpuszczonych osadów, ale nie na tyle silny, by uszkodzić połączenia. Zwykle stosuje się przepływy od trzech do pięciu metrów sześciennych na godzinę w instalacjach domowych.

Dobór środka chemicznego zależy od rodzaju osadu i materiału instalacji. Kwasy mineralne, takie jak kwas solny czy fosforowy, świetnie rozpuszczają kamień, ale atakują stal czarną i aluminium. Środki buforowane, organiczne, inhibitory korozji są bezpieczniejsze, choć działają wolniej. W instalacjach mieszanych konieczne bywa zastosowanie dwóch kolejnych preparatów: najpierw ten na kamień, potem ten na produkty korozji.

Czas ekspozycji i temperatura mają znaczenie. Wyższa temperatura przyspiesza reakcję chemiczną, ale ryzykuje uszkodzenie uszczelek. W praktyce pracuje się w zakresie czterdziestu do sześćdziesięciu stopni Celsjusza, przez dwie do sześciu godzin. Stężenie kontroluje się miernikiem przewodności. Spadek przewodności oznacza, że środek się wyczerpał i pora zakończyć proces albo doładować roztwór.

Płukanie i neutralizacja to etap, którego nie wolno pominąć. Po zakończeniu cyklu roztwór spuszcza się do pojemnika na odpady chemiczne, nigdy do kanalizacji bez wcześniejszej neutralizacji zasadą lub kwasem do pH zbliżonego do siedmiu. Instalację przepłukuje się czystą wodą dwu-, trzykrotnie, aż woda wypływająca będzie miała parametry zbliżone do wody świeżej. Pozostawienie resztek środka chemicznego w układzie to proszenie się o kłopoty.

Kontrola efektów i raport kończy usługę. Specjalista pobiera próbkę wody po płukaniu, mierzy przepływ przed i po zabiegu, dokumentuje stan instalacji zdjęciami. Dobrze prowadzona firma przekazuje inwestorowi kartę zabiegu z rodzajem użytego preparatu, stężeniem, czasem ekspozycji oraz zaleceniami na przyszłość. Taki dokument to podstawa do ubiegania się o gwarancję na instalację.

1. Audyt instalacji i dobór preparatu na podstawie próbki wody
2. Odcięcie od kotła i podłączenie pompy czyszczącej w obiegu zamkniętym
3. Napełnienie obiegu rozcieńczonym środkiem chemicznym
4. Cykliczne pompowanie przez dwie do sześciu godzin w temperaturze czterdziestu do sześćdziesięciu stopni
5. Kontrola stężenia miernikiem przewodności w trakcie procesu
6. Spuszczenie zużytego roztworu i neutralizacja do bezpiecznego pH
7. Wielokrotne płukanie czystą wodą aż do uzyskania parametrów wyjściowych
8. Weryfikacja efektów, pomiar przepływu, raport pisemny

Dobór preparatu do typu instalacji

Kotły centralnego ogrzewania, szczególnie te na paliwo stałe lub gaz z wymiennikiem żeliwnym, zarastają kamieniem kotłowym od strony wody grzewczej. Tu sprawdzają się środki kwasowe z inhibitorami, które rozpuszczają węglan wapnia, a jednocześnie chronią żeliwo. Stężenie od pięciu do dziesięciu procent, czas ekspozycji około czterech godzin.

Wymienniki płytowe ze stali nierdzewnej to konstrukcje wrażliwe na osady, ale bardzo skuteczne w przekazywaniu ciepła. Warstwa kamienia o grubości milimetra potrafi obniżyć ich sprawność o trzydzieści procent. Czyści się je środkami organicznymi, bezpiecznymi dla stali nierdzewnej i uszczelek EPDM. Temperatura niższa, do czterdziestu pięciu stopni, czas dłuższy, do ośmiu godzin, za to brak ryzyka uszkodzenia płyt.

Instalacje chłodnicze i klimatyzacyjne mają inny charakter. Woda w obiegu chłodniczym jest często zanieczyszczona biofilmem, glonami, produktami korozji miedzi. Preparaty biologicznie czynne, zawierające inhibitory korozji i środki powierzchniowo czynne, radzą sobie z tym typem zanieczyszczeń. Stężenie niższe, bo zależy nam na ochronie komponentów aluminiowych w wymiennikach.

Sieci wodociągowe w budynkach wielorodzinnych narażone są głównie na osady mineralne i rdzę. Czyści się je metodą obiegową z użyciem środków fosforowych lub cytrynowych. Bezpieczne dla zdrowia, łatwe w neutralizacji, skuteczne przy twardości wody do dwudziestu pięciu stopni niemieckich. W przypadku sieci o większych przekrojach stosuje się też metody hydrodynamiczne wspomagające chemię.

Bezpieczeństwo i konserwacja po zabiegu

Praca z chemikaliami do czyszczenia instalacji wymaga wykwalifikowanego personelu. Stężone kwasy i zasady powodują oparzenia chemiczne, a ich opary podrażniają drogi oddechowe. Zużyte roztwory stanowią odpad niebezpieczny i podlegają utylizacji zgodnie z Ustawą o odpadach oraz przepisami dotyczącymi chemikaliów przemysłowych.

Środki ochrony osobistej to nie opcja. Rękawice kwasoodporne, okulary ochronne, fartuch lub kombinezon chemiczny, buty na podeszwie nitrylowej. W pomieszczeniu, w którym odbywa się czyszczenie, konieczna jest wentylacja wyciągowa lub przynajmniej intensywne przewietrzanie. Gaśnica proszkowa w pobliżu, zbiornik z wodą do płukania oka, apteczka z żelem do oparzeń chemicznych.

Utylizacja zużytych roztworów musi odbywać się przez uprawnionego odbiorcę odpadów. Nawet po neutralizacji pH zużyty środek zawiera rozpuszczone metale ciężkie, jony żelaza, miedzi, cynku. Wylewanie do kanalizacji sanitarnej bez zgody operatora sieci kanalizacyjnej grozi karą administracyjną. Profesjonalne firmy mają podpisane umowy z odbiorcami i prowadzą kartę ewidencji odpadów.

Konserwacja prewencyjna po zabiegu to temat, o którym inwestorzy zapominają najczęściej. Świeżo wyczyszczona instalacja działa świetnie, ale po roku wraca do poprzedniego stanu, jeśli nie wdroży się programu uzdatniania wody. Zmiękczacz jonowymienny na wejściu, filtr mechaniczny o gradacji stu mikrometrów, okresowa kontrola pH i przewodności. Kosztuje to ułamek tego, co samo czyszczenie chemiczne.

Częstotliwość kontroli zależy od jakości wody i intensywności eksploatacji. Instalacje domowe z wodą średniej twardości wymagają przeglądu co dwa lata. Obiekty przemysłowe, hotele, szpitale co roku. Wymienniki płytowe, ze względu na niewielkie przekroje, czyściej co osiemnaście miesięcy, niezależnie od objawów. Lepiej zapobiegać niż czekać, aż ciśnienie spadnie o połowę.

Jeśli zauważasz opisane objawy albo Twoja instalacja nie była czyszczona od pięciu lat, umów audyt u specjalisty. Chemiczne czyszczenie instalacji wodnej przywraca pierwotne parametry pracy, ale tylko wtedy, gdy poprzedza je rzetelna diagnoza i gdy zostaje wykonane przez firmę z odpowiednimi uprawnieniami oraz doświadczeniem w doborze preparatów.

Źródła i normy: PN-EN 12502:2005 (Ochrona materiałów metalowych przed korozją), PN-EN 806:2012 (Wymagania dotyczące instalacji wody pitnej), Dyrektywa 2008/98/WE (Odpady), Ustawa z dnia 14 grudnia 2012 r. o odpadach, Rozporządzenie Ministra Gospodarki z dnia 21 grudnia 2005 r. w sprawie zasadniczych wymagań dla środków ochrony indywidualnej, VdTÜV-Merkblatt 1466 (niemiecka norma techniczna dotycząca czyszczenia instalacji wodnych, stosowana powszechnie w Polsce jako punkt odniesienia).